To wyjątkowe wyróżnienie dla jednego z najważniejszych zabytków naszego regionu. W tegorocznym plebiscycie oddano ponad 220 tys. głosów. Mieszkańcy Polski wybierali miejsca, które zachwycają historią, przyrodą, architekturą i niepowtarzalnym charakterem. Na Podkarpaciu największe uznanie zdobyła świątynia w Haczowie. I trudno się dziwić. To nie jest zwyczajny drewniany kościół. Jego mury pamiętają czasy Jagiellonów, a wnętrze skrywa prawdziwą galerię średniowiecznej sztuki.
Drewniany gigant z czasów Jagiellonów. Jego historia zaczęła się w XV wieku
Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i św. Michała Archanioła w Haczowie należy do największych i najstarszych drewnianych świątyń gotyckich w Europie. Jego monumentalna sylwetka, charakterystyczny dach pokryty gontem i otaczające budowlę zadaszone podcienia sprawiają, że trudno pomylić go z jakimkolwiek innym zabytkiem.
Historia parafii sięga 1388 roku. Jej powstanie wiąże się z fundacją króla Władysława Jagiełły. Przez długi czas przypuszczano, że również zachowany do dziś kościół pochodzi z tego okresu. Dopiero badania dendrochronologiczne, czyli analiza wieku drewna na podstawie przyrostów rocznych, pozwoliły dokładniej ustalić czas budowy. Okazało się, że prace rozpoczęto na przełomie lat 50. i 60. XV wieku. Za prawdopodobnego fundatora świątyni uznaje się króla Kazimierza Jagiellończyka.
Początkowo kościół miał prostszą formę, składającą się z nawy i prezbiterium. Przez kolejne stulecia był rozbudowywany i dostosowywany do potrzeb wiernych. Ważne zmiany przyniosły wydarzenia z XVII wieku. Po najeździe tatarskim w 1624 roku przeprowadzono prace przy świątyni, a w następnych latach powiększano jej zabudowę, między innymi o kaplicę Matki Bożej Bolesnej.
Bez gwoździ, za to z niezwykłym kunsztem dawnych cieśli
Jednym z największych skarbów haczowskiego kościoła jest sama konstrukcja. Świątynię wzniesiono z jodłowych belek, układanych poziomo i łączonych w narożnikach za pomocą odpowiednio wykonanych zaciosów. To tradycyjna konstrukcja zrębowa, która pozwalała budować drewniane ściany bez konieczności używania metalowych gwoździ do ich łączenia.
Na szczególną uwagę zasługuje również zachowany średniowieczny system konstrukcji dachowej. Dawni cieśle musieli wykazać się ogromną wiedzą i precyzją, by stworzyć tak monumentalną budowlę z wykorzystaniem dostępnych wówczas narzędzi i technik.
Warto przyjrzeć się detalom. Na elementach więźby dachowej zachowały się znaki montażowe pozostawione przez dawnych rzemieślników. Pod okapem prezbiterium można natomiast dostrzec drewniane elementy z rzeźbionymi ludzkimi twarzami. Południowe wejście do nawy zdobią gotyckie okucia.
Charakterystycznym elementem architektury są także soboty, czyli niskie, zadaszone podcienia otaczające kościół. Dawniej pełniły praktyczną funkcję – dawały schronienie wiernym przybywającym na nabożeństwa, często z odległych miejscowości.
Skarb ukryty pod warstwą białej farby. Malowidła mają ponad 530 lat
Prawdziwa niespodzianka kryje się jednak we wnętrzu świątyni. Przez długi czas nikt nie mógł w pełni podziwiać jej najcenniejszych dekoracji. W XVIII wieku ściany kościoła pobielono, przykrywając starszą warstwę malarską.
Dopiero w 1955 roku podczas prac badawczych Jerzy i Stanisław Gadomscy odkryli fragmenty późnogotyckich malowideł. Było to niezwykle ważne odkrycie dla historii sztuki i konserwacji zabytków.
Polichromia pochodzi z 1494 roku. Jej wiek i bogactwo przedstawień sprawiają, że należy do najcenniejszych przykładów średniowiecznego malarstwa zachowanych w drewnianych świątyniach Europy.

Na ścianach można zobaczyć sceny biblijne, przedstawienia świętych oraz wydarzenia z historii chrześcijaństwa. Są wśród nich między innymi sceny Męki Pańskiej, koronacja Matki Bożej, zabójstwo św. Stanisława oraz wizerunek św. Michała Archanioła.
Szczególnie interesujące są przedstawienia ze Starego Testamentu, stosunkowo rzadko spotykane w polskim malarstwie średniowiecznym. Wśród nich znalazły się stworzenie Adama i Ewy, wypędzenie pierwszych ludzi z raju oraz historia arki Noego.
Dla dawnych wiernych malowidła były czymś więcej niż ozdobą. W czasach, gdy umiejętność czytania nie była powszechna, obrazy pomagały poznawać historie biblijne i przekazywać treści religijne.
W świątyni zachowały się również zabytki z innych epok, między innymi XVI-wieczna kamienna chrzcielnica, barokowa ambona i XVIII-wieczne ołtarze boczne.
Pieta, którą według legendy przyniosły wody Wisłoka
Z Haczowem związana jest także niezwykła gotycka rzeźba Piety, datowana na około 1400 rok. Przedstawia Matkę Bożą trzymającą na kolanach ciało Chrystusa i od wieków otaczana jest szczególną czcią.
Z miejscową tradycją wiąże się legenda, według której figurę miały przynieść do Haczowa wody Wisłoka. Dziś oryginał rzeźby znajduje się w sąsiednim kościele murowanym, natomiast w bocznej kaplicy zabytkowej drewnianej świątyni można zobaczyć jej kopię.
To kolejny element, który sprawia, że historia tego miejsca wykracza daleko poza samą architekturę.
UNESCO i kolejne wyróżnienie. Haczów ma się czym pochwalić
Międzynarodowe uznanie dla zabytku przyszło w 2003 roku. Wówczas kościół w Haczowie został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO jako jeden z sześciu drewnianych kościołów południowej Małopolski. Doceniono przede wszystkim wyjątkową wartość historyczną i architektoniczną tych obiektów oraz ich znaczenie dla zachowania średniowiecznych tradycji budownictwa sakralnego.
Droga do obecnego stanu świątyni nie była jednak łatwa. Kiedy w sąsiedztwie powstał nowy, murowany kościół, nabożeństwa przeniesiono do niego, a drewniana budowla stopniowo straciła swoją dotychczasową funkcję. W 1958 roku rozpoczęto kompleksowe prace remontowe i konserwatorskie. W 1980 roku obiekt ponownie znalazł się pod opieką parafii, a około dwie dekady później przywrócono go do kultu religijnego.
Teraz do listy powodów do dumy mieszkańców Haczowa i całego Podkarpacia dołącza zwycięstwo w plebiscycie „Cuda Polski 2026”.
Nie tylko kościół. Co jeszcze warto zobaczyć w Haczowie?
Wizyta w Haczowie może być świetnym pomysłem na jednodniową wycieczkę. Drewniana świątynia to najważniejszy, ale nie jedyny zabytek miejscowości. Warto zwrócić uwagę również na zespół dworsko-parkowy, którego historia sięga XVII wieku. Znajdują się tam między innymi barokowy dwór, XVIII-wieczna oficyna i kaplica z około 1820 roku. W miejscowości zachował się także drewniany budynek dawnego szpitala z XIX wieku.
Okolica obfituje w kolejne zabytki. Niedaleko znajduje się Blizne z XV-wiecznym kościołem Wszystkich Świętych, który podobnie jak świątynia w Haczowie został wpisany na Listę UNESCO. Warto odwiedzić również drewnianą cerkiew w Bałuciance czy Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku.
Haczów leży na trasie krośnieńsko-brzozowskiej Szlaku Architektury Drewnianej. To propozycja dla tych, którzy chcą odkrywać Podkarpacie nie tylko przez pryzmat górskich krajobrazów, ale również jego niezwykłej historii i wielokulturowego dziedzictwa.

Napisz komentarz
Komentarze