Przełom w sporze o monument: WSA unieważnił decyzje

Sprawa była rozpatrywana przez trzyosobowy skład Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie 9 września 2026 roku. Sąd uwzględnił skargę Stowarzyszenia Rodzin Żołnierzy Niezłomnych Podkarpacia z Rzeszowa.

Stowarzyszenie zaskarżyło decyzję Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z 24 września 2025 roku. Minister utrzymał wówczas w mocy decyzję Podkarpackiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków dotyczącą wpisania pomnika do rejestru zabytków.

Z opublikowanej sentencji wyroku wynika, że WSA poszedł dalej niż samo uchylenie decyzji ministra. Sąd stwierdził nieważność zarówno decyzji organu II instancji, jak i wcześniejszej decyzji Podkarpackiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków.

Na rzecz skarżącego stowarzyszenia zasądzono również od Ministra Kultury 697 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania.

Co zdecydowało o wyroku? Tego na razie nie wiadomo

Sama sentencja nie pozwala jeszcze odpowiedzieć na najważniejsze pytanie: dlaczego sąd uznał obie decyzje za nieważne.

Bez pisemnego uzasadnienia nie wiadomo, czy problem dotyczył sposobu prowadzenia postępowania przez organy ochrony zabytków, przesłanek wpisania monumentu do rejestru, czy innych kwestii prawnych.

To istotne, ponieważ wyrok może mieć znaczenie dla dalszych losów pomnika, ale jego rzeczywiste konsekwencje będzie można ocenić dopiero po poznaniu argumentacji sądu.

Wyrok nie kończy sporu o pomnik

Rozstrzygnięcie warszawskiego WSA jest nieprawomocne. Stronom przysługuje możliwość wniesienia skargi kasacyjnej do Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Nie oznacza to więc, że kwestia ochrony konserwatorskiej monumentu została ostatecznie rozstrzygnięta. Dopiero prawomocne zakończenie postępowania przesądzi, jaki będzie jego status w rejestrze zabytków.

Od symbolu PRL do jednego z najbardziej spornych miejsc w Rzeszowie

Pomnik Czynu Rewolucyjnego, autorstwa prof. Mariana Koniecznego, został odsłonięty w 1974 roku. Po zmianie ustroju jego pierwotne znaczenie polityczne zaczęło być oceniane zupełnie inaczej, jednak sam monument na stałe wpisał się w krajobraz Rzeszowa.

Nowy etap konfliktu rozpoczął się po zmianie własności terenu w 2006 roku. Przez kolejne lata ścierały się argumenty dotyczące zarówno przyszłości samego monumentu, jak i nieruchomości, na której stoi.

W czerwcu 2024 roku zakonnicy zdecydowali o nieodpłatnym przekazaniu pomnika Stowarzyszeniu Rodzin Żołnierzy Niezłomnych Podkarpacia. Organizacja deklarowała zamiar jego usunięcia.

Wpis do rejestru zablokował możliwość swobodnej rozbiórki

Kilka miesięcy później, w sierpniu 2024 roku, Podkarpacki Wojewódzki Konserwator Zabytków wpisał Pomnik Czynu Rewolucyjnego do rejestru zabytków. Decyzja ta została następnie utrzymana przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego we wrześniu 2025 roku.

Wpis do rejestru oznaczał objęcie monumentu szczególną ochroną konserwatorską i w praktyce uniemożliwił jego swobodne usunięcie.

Teraz decyzje, które doprowadziły do objęcia pomnika tą ochroną, zostały przez warszawski WSA uznane za nieważne. Na ostateczne rozstrzygnięcie trzeba jednak poczekać.

Kluczowe będzie zarówno pisemne uzasadnienie wyroku, jak i ewentualna skarga kasacyjna do Naczelnego Sądu Administracyjnego.